Onderwaterleven

Kleine verschillen kunnen grote ecologische gevolgen hebben. Hoe beheer je oevers op een manier die het waterleven ten goede komt? En welke rol speelt het omliggende landgebruik bij waterkwaliteit en biodiversiteit? Met dit soort vragen houdt de aquatische werkgroep De Modderkruipers zich bezig. Bij het zoeken naar antwoorden kijken de leden niet alleen naar welke soorten aanwezig zijn, maar juist ook naar de omstandigheden waarin die soorten voorkomen. De leefomgeving wordt daarom net zo zorgvuldig vastgelegd als de flora en fauna zelf.

Waar veel werkgroepen zich richten op één specifieke diergroep, kiest De Modderkruipers voor een brede benadering. Het onderzoek beslaat het volledige onderwaterleven in en rond de Hoeksche Waard — van vissen en macrofauna tot waterplanten. Door verbanden te leggen tussen soortenrijkdom, waterkwaliteit en beheer wordt gezocht naar bio-indicatoren: soorten die iets zeggen over de ecologische toestand van het watersysteem.

Het onderwaterbiotoop blijkt daarbij verrassend soortenrijk. In sloten en kreken van de Hoeksche Waard zijn vissen de meest in het oog springende bewoners. Naast algemeen voorkomende soorten leven hier ook zeldzamere vissen, zoals de grote modderkruiper. Deze soort werd lange tijd als verdwenen beschouwd, totdat zij in de zomer van 2012 opnieuw werd aangetroffen door leden van De Modderkruipers.

Het onderzoek naar vissen en amfibieën vindt plaats in samenwerking met de landelijke stichting RAVON (Reptielen, Amfibieën en Vissen Onderzoek Nederland). Binnen de Hoeksche Waard fungeren De Modderkruipers als lokale RAVON-afdeling en leveren zij met hun veldwerk een waardevolle bijdrage aan de landelijke monitoring van deze soortgroepen.

De aandacht van de werkgroep reikt echter verder dan vissen en amfibieën. Ook de vaak minder bekende, kleinere waterbewoners worden nadrukkelijk meegenomen. Tot deze ongewervelde dieren behoren onder meer insectenlarven, weekdieren, kreeftachtigen en waterminnende spinachtigen. Hoewel ze minder opvallen, zijn juist deze ‘slootbeestjes’ essentieel voor het functioneren van het aquatisch ecosysteem en vormen zij belangrijke indicatoren voor de waterkwaliteit.

De charme van aquatisch veldwerk.

Wat onderwaterbiologie zo aantrekkelijk maakt, laat zich moeilijk in één zin vangen. Het is zeker geen comfortabel veldwerk — natte laarzen en koude, modderige handen horen er nu eenmaal bij. Toch weegt dat ruimschoots op tegen de voldoening van het vangen van modderkruipers, wantsen en garnalen. Daar komt bij dat veel watergangen nog nauwelijks onderzocht zijn, waardoor veldbezoeken vaak onverwachte vondsten opleveren.

Bijzondere waarnemingen zijn eerder normaal dan uitzonderlijk. Tijdens het bestuderen van het onderwaterleven stuiten onderzoekers regelmatig op verrassende en intrigerende verbanden. Zo blijken de sloten in de Hoeksche Waard een rijk leefgebied te vormen voor uiteenlopende weekdieren, waaronder de zwanenmossel. Ondanks de naam heeft deze mossel niets met zwanen te maken, maar des te meer met de bittervoorn. Deze kleine vis zet haar eitjes namelijk af in de zwanenmossel. Deze vorm van samenleven is relatief bekend, maar minder bekend is de cruciale rol die de mossel speelt bij het schoonhouden van het water.

Een volwassen zwanenmossel kan dagelijks tientallen liters water filteren. Met een levensduur tot ongeveer twaalf jaar en een lengte die kan oplopen tot twintig centimeter, zuivert één enkel dier in zijn leven naar schatting zo’n 200.000 liter water — vergelijkbaar met het volledige watervolume van een gemiddelde kreek van vijftig meter lang. Daarmee is de mossel niet alleen een stille kracht, maar ook een waardevolle bio-indicator: wanneer het water te sterk vervuild raakt, verdwijnt zij. Een ogenschijnlijk alledaags schelpdier dat zoveel vertelt over de gezondheid van een watersysteem — dat blijft toch ronduit fascinerend.